312

نگاه روسی به برنامه هسته ای ایران

یک سال قبل

هم رسانی

   روسیه و برنامه هسته ای ایران

روسیه، تنها كشوری است كه در دهه 1990 در زمینه هسته‌ای، آشكارا با ایران همكاری كرده است. اما به سبب تلاش‌های خود در برنامه هسته‌ای با ایران مورد انتقاد شدید ایالات متحده نیز قرار گرفته است.

به گزارش بی بی سی پرشین، بااین‌همه، همگرايي سياسي و اقتصادي با جهان غرب به‌عنوان يك هدف اساسي همچنان پيش روي رهبران روسيه است. از سوي ديگر، روسيه نيازمند دوستان و بازارهاي سنتي خود است تا در رقابت استراتژيك از صحنه بيرون رانده نشود. سياست روسيه در قبال برنامه هسته‌اي ايران درواقع، تلاش براي حفظ منافع اين كشور در ميانه ثبات استراتژيك و رقابت استراتژيك است. این مهم با توجه به سرنگونی رژیم‌های نزدیک به مسکو در خاورمیانه مانند لیبی و عراق در اثر تحولات بهار عربی و یا مداخله نظامی آمریکا و همچنین تشدید اختلاف‌های میان غرب و روسیه در اوکراین، مسکو را در شرایط سخت و پیچیده‌ای قرار داده است. بر این مبنا به نظر می‌رسد که روسیه به‌عنوان قدرتی (جهانی) هنوز احتمال بازگشت برای خود را متصور می-داند (فلاحت پیشه، 1380: 23).


در مورد برنامه هسته‌ای تهران روسیه ناچار است از یک‌سو به تعهدات خود به‌عنوان يك قدرت جهاني و الزامات در روابط با غرب پایبند باشد و از طرف ديگر به‌واسطه منافع مشاركت در برنامه هسته‌اي ايران، به حمايت نسبي از این کشور ادامه دهد. روسيه با اتخاذ رويكردي عمل‌گرايانه، به توسعه روابط اقتصادي و تجاري سودمند دوجانبه و تقويت مواضع خود در بازار هسته‌اي ايران اهتمام ورزيده و در اين چارچوب، در بسیاری از موارد با ارجاع پرونده ايران به شوراي امنيت و تحريم‌هاي احتمالي، به‌ویژه در بخش اقتصادي مخالفت نموده است.

بااین‌حال، روسیه به‌خوبی می‌داند که قدرت گرفتن بیش‌ازحد یک کشور مسلمان در خاورمیانه، بدون شك، تا چه اندازه‌ای می‌تواند برای این کشور، پیامدهای منفی احتمالی به همراه داشته باشد و همیشه راه میانه‌ای را انتخاب کرده است. يكي از مهم‌ترين موضوعات در دستور كار سياست خارجي روسيه، تلاش براي پرهيـــز از انتخاب بين غرب و ايران است، لكن مباني استدلالي طرح‌شده در اين مقاله اثبات مي‌نمايد كه در ميانه ثبات استراتژيك و رقابت استراتژيك، روسيه، گزينه نخست را ترجيح خواهد داد. روابط روسيه و ايران، ديگر نه در چارچوب يك مشاركت استراتژيك، بلكه در قالب همكاري احتياط‌آميز در حوزه‌هايي است كه منافع روسيه را در بردارد. البته این مهم با تشدید اختلاف‌های مسکو و غرب شاید از عمق بیشتری نیز برخوردار گردد. در مورد روابط تهران و مسکو به‌ویژه در خصوص همکاری‌های هسته‌ای و نظامی باید گفت که آمریکا و اسرائیل به‌عنوان مانعی جدی بر سر عمیق‌تر شدن این روابط همواره مطرح بوده‌اند. 


هدف اصلی روسیه در قضیه هسته‌ای و حمایت از ایران در این زمینه این است که نمی‌خواهد بازار پرسود و منفعت ایران را که جای خالی آمریکا نیز در آن وجود دارد، از دست بدهد. علی‌رغم محدودیت‌ها و اختلافاتی که در روابط روسیه و ایران وجود دارد، اما این روابط برای هر دو کشور سودمند می‌باشد. از دیدگاه روسیه، ایران می‌تواند یک مشتری تسلیحاتی عالی و بازار ایران برای رآکتور هسته‌ای روسیه، سودمند باشد. در ضمن، یک ایران مستقل و قوی می‌تواند مانع از هژمونی و تسلط آمریکا بر منطقه خلیج‌فارس -که مسکو منافع حیاتی در آن دارد– شود. از دیدگاه ایران، روسیه می‌تواند منبع امنی برای خرید تسلیحات توسط ایران باشد و همچنین می‌تواند یک متحد دیپلماتیک برای ایران در مقابل آمریکا باشد که تلاش می‌کند ایران را منزوی سازد. با توجه به فشار سنگین محور غربی و عربی در خاورمیانه برای تحت‌فشار قرار دادن سیاست خاورمیانه‌ای جمهوری اسلامی ایران و سرنگونی متحدان راهبردی این کشور به‌مانند بشار اسد در سوریه، حماس، حزب‌الله لبنان و دیگر گروه‌های حامی ایران، شاهد نزدیکی بیشتر تهران و مسکو در برابر غرب و دولت‌های متحد آن در خاورمیانه هستیم. 


روسیه و ایران باید به همكاری استراتژیك خود به‌ویژه در موضوعات هسته‌ای در آینده‌ای قابل پیش‌بینی ادامه دهند. این همكاری نه‌تنها به اهداف سیاست خارجی هر دو كشور كمك می‌كند، بلكه امنیت داخلی آن‌ها را هم بهبود بخشیده و موجب افزایش ثبات منطقه خواهد شد. حامیان یك سیاست خارجی قدرتمند، كه بر سیاست روسیه تسلط دارند، بر پیوندهای نزدیك‌تر با ایران، هند و چین تكیه می‌كنند تا بدین‌وسیله بانفوذ ایالات‌متحده، مقابله كرده و یك نظم جهانی چندقطبی ایجاد كنند. 


ارزيابي فوق طبيعتاً به مفهوم تلاش براي كاهش يا ارتقاي كاذب جايگاه روسيه در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران و غفلت از نقش آن در برنامه هسته‌اي نيست، بلكه هدف، ارائه تحليلي واقع‌گرايانه از مواضع و ديدگاه‌هاي بازيگري عمده درصحنه سياست خارجي كشور است. جمهوري اسلامي ايران حتي در صورت عادي‌سازي روابط با غرب، بايستي بر حفظ و توسعه روابط با روسيه، كه حضوري مؤثر در غالب موضوعات سياست خارجي ايران دارد، تلاش نماید. علی‌رغم برخی مواضع خوش‌بینانه‌ی دولت حسن روحانی به غرب و نتیجه دهی سریع مذاکرات هسته‌ای به توافقی جامع برای بهبود اوضاع اقتصادی ایران، اما به نظر می‌رسد که در شرايط تشديد مواضع اروپا و افزايش فشار آمريكا، حفظ روسيه به‌عنوان عامل تعادل، در جهت منافع جمهوري اسلامي ايران ضروری است. بديهي است در كنار اتكا به ظرفيت‌هاي ملي و تدابير عقلانی سیاست خارجی ایران، حق وتوي روسيه در شوراي امنيت، هنوز يك نقطه اتكا به‌حساب مي‌آيد. آنچه ضرورت دارد آزاد كردن روابط از وضعيتي شكننده و یک‌طرفه و ايجاد تعادل و نهادينه كردن آن به‌گونه‌ای است كه ابعاد مختلف مناسبات دو كشور، در خدمت اهداف كلان سياسي- استراتژيك آن قرار گيرد. به‌طورکلی می‌توان گفت که در روابط ایران و روسیه، هر دو کشور بنا به منافع و مقتضیات متقابل بر اساس نظریه نئولیبرالیسم سعی در بهبود و گسترش روابط داشته‌اند. ایران سعی کرد با نشان دادن حسن نیت از سویی نیازهای اقتصادی و نظامی خود را از طریق روسیه تأمین کند، و از طرف دیگر ازنظر سیاسی از روسیه به‌عنوان سوپاپ اطمینانی در مقابل تلاش‌های آمریکا برای جلوگیری از انزوای ایران استفاده کند. روسیه نیز در روابط خود با ایران، ملاحظات اقتصادی را در نظر داشته و نیز تلاش کرده است که از ایران به‌عنوان یک ابزار برای امتیاز گرفتن از غرب و آمریکا و تأمین منافع خود در آسیای مرکزی و قفقاز و خلیج‌فارس استفاده نماید. روسیه تلاش می‌كند که حداکثر نفوذ خود را در ایران داشته باشد، و در همان حال، حداقل زیان و آسیب را در این زمینه از آمریکا پذیرا شود. 


جنبه دیگر قضیه هسته‌ای ایران برای روسیه این است که روسیه تلاش دارد تا از طریق این پرونده، بار دیگر خود را به‌عنوان یک بازیگر مهم بین‌المللی معرفی کند و نقش فعال و سازنده‌ای در نظام بین‌الملل ایفا کند. البته باید به این نکته بسیار مهم نیز اشاره کرد که سیاست روسیه در قبال پرونده هسته‌ای ایران باعث ایجاد فرصت بیشتر برای ایران در جهت حل بهتر و تصمیم‌گیری مؤثرتر در قبال این قضیه شده است. چون در عرصه دیپلماتیک، تصمیم‌سازی سیاسی در مواقع بحرانی بسیار مهم است. روس‌ها باسیاست خود در این پرونده به ایران فرصت بیشتری دادند تا تصمیم بهتری بگیرد و از تصمیم‌گیری عجولانه در این زمینه خودداری کند.


راه‌کارهای لازم برای خروج از همکاری صرف هسته‌ای با روسیه وجود دارد. به نظر می‌رسد ظرفیت‌های همکاری دو کشور، بسیار فراتر از حجم فعالیت‌های کنونی است. یکی از این موارد این است که منافع روسیه با ایران هیچ‌گاه نباید در تقابل با منافع روسیه و غرب، به‌خصوص آمریکا قرار گیرد که در این صورت روسیه مجبور به انتخاب گزینه‌ای غیر از ایران خواهد بود. بنابراین، درگیر نمودن روسیه در آلترناتیو‌های متعدد، قدرت مانور جمهوری اسلامی ایران را در سیاست‌گذاری خارجی افزایش خواهد داد. از طرف دیگر، به‌کارگیری فعالیت دیپلماتیک مؤثر ایران در مذاکرات 5+1 می‌تواند دولتمردان آمریکایی را متقاعد کند که ادامه سیاست یک‌جانبه‌گرایی این دولت به نفع دو دولت نخواهد بود. درصورتی‌که دولت‌های غربی بر اساس اصل چهار معاهدهNPT ، حقوق صلح‌آمیز هسته‌ای ایران را به رسمیت بشناسند، به نظر می‌رسد هم جلو سوءاستفاده روسیه در همکاری‌های هسته‌ای با ایران گرفته شود و هم از بهبود رابطه با دولت‌های غربی؛ در اين صورت دیگر ایران برای روسیه گزینه پذیرش اجباری نخواهد بود.


همان‌گونه که اشاره شد در سال‌های اخیر با توجه به تشدید تضادها میان مسکو و غرب بر سر بحران اوکراین، تلاش ناتو برای گسترش قلمروی نفوذ خود به‌سوی شرق، تقابل منافع روسیه با اروپا و آمریکا در سوریه، از بین رفتن و یا دسته کم تضعیف کشورهای متحد روسیه در خاورمیانه، تحریم‌های اعمال‌شده از سوی اتحادیه اروپا و آمریکا برعلیه مسکو و درنهایت کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی باعث افزایش همکاری‌های ایران و مسکو شده است. اولین نشانه‌های تمایل روسیه برای همکاری با ایران با پیشنهاد تهاتر کالا در برابر نفت خود را نشان داد. قرار است روزانه 500 هزار بشکه نفت خام ایران در مقابل سرمایه‌گذاری و فروش پالایشگاه‌های کوچک به این کشور صادر شود. این در حالی است که مهم‌ترین تحریم آمریکا علیه ایران، تحریم‎های نفتی است.



مشاهده نظرات

هم رسانی

چگونه می‌توانید این مطلب را به دیگران برسانید؟

بالا

مهمترین خبرها

شبکه فارسی زبان بی‌بی‌سی در شرایطی از یک رستوران ایرانی در هند گزارشی مفصل منتشر کرده که سال‌هاست هیچ اشاره‌ای به اثرگذاری ایرانیان در نقاط مختلف دنیا نداشته و ندارد.

12 ساعت قبل