360

آیا جنگ سرد ایران و عربستان آغاز شده است

2 سال قبل

هم رسانی

   ایران & عربستان

پایان محافظه‌کاری سنتی عربستان و آغاز رقابت و جنگ سرد درحوزه ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک منطقه با ایران
در مناطق ژئوپليتيکي مختلف جهان، رقابت قدرت‌ها ماهيت چند سطحي پیداکرده و رقابت‌ها از مقياس محلي و ملي به منطقه اي و فرا منطقه‌ای توسعه‌یافته است و ازاینجا يکي از مقیاس‌های چالش‌برانگیز و رقابت آميز در ماهيت منطقه اي قدرت‌ها ايجاد می شود؛ يعني، منافع مختلف قدرت‌های منطقه اي سبب شکل گیری فضاي امنيتي و سياسي متنوعي در منطقه ما خواهد شد. رقباي منطقه اي در منطقه ی غرب آسیا، به‌خصوص، قدرت‌های رقيب و مدعي رهبري، سعي در گسترش حوزه ی نفوذ خود در کشورهاي منطقه  و کاهش حوزه ی نفوذ منطقه اي رقيب دارند.

حال و هوای کنونی خاورمیانه از بسیاری جهات بی سابقه است. واقعیت انکار ناشدنی این است که گسل های هویتی در منطقه سخت فعال‌شده‌اند. در سایه ی این فعال شدن شمار دیگری از کشورهای منطقه از حاشیه نشینی در سیاست خارجی دست کشیده اند و به کنشگری سخت توسعه طلبانه رو آورده اند. عربستان در این زمینه جایگاه ویژه دارد. کشوری که نماد واپس‌مانده شیوه زندگی در زمینه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و مدنی است. بیش از 730 میلیارد دلار ذخیره ارزی و تولید بیش از 10 میلیون بشکه نفت در روز که 7 میلیون آن صادر می شود، ابزارهای مالی کارسازی در اختیار رهبران عربستان گذاشته است تا با آن خواسته-های خود را پیگیری کند. عربستان که بیش از شصت سال دغدغه اصیلش نگاه داشتن ساختار قدرت سیاسی در داخل از راه خویشتن داری در فراسوی مرزهای کشور بود، امروز رمز ماندگاری ساختار قدرت در گستره عربستان را در دنبال کردن سیاست-های برون گرا و سخت مداخله گر یافته است. عربستان علاوه بر تکیه‌بر توانایی های مالی گسترده و بهره برداری از سردرگمی آمریکا در منطقه که در کمتر دوره ای دیده‌شده است، بر آن شده است که بی ثباتی داخلی و آسیب پذیری گسترده برای کشورهای مخالف خود در خاورمیانه پدید آورد و قدرت کشورهای دوست را افزایش دهد. با توجه به اين مسئله، کشورهاي منطقه ای، به بستري، براي رقابت منطقه اي دو کشور ايران و عربستان و انعکاس اين رقابت در قلمرو همسايگان اين کشورها تبديل خواهند شد.

ايران و عربستان نيز به دليل رقابت شديد منطق هاي، حوزه ی رقابت خود را، به کشورهاي همسايه گسترانده و سعي در افزايش حوزه-ی نفوذ خود در اين کشورها دارند، که به طور طبيعي، کاهش حوزه ی نفوذ رقيب را به دنبال دارد. رقابت های بین ایران – عربستان سعودی در سال‌های اخیر از سطح منطقه نیز گذشته است.

رویداد پیروزی انقلاب اسلامی اگرچه یک دگرگونی مهم ساختاری در سطح کـشور بـود، به دلیـل برخورداری از زیربنای ایدئولوژیک قوی، حاوی پیامی بود که موجب به هم خوردن وضع موجود در منطقه‌ شد (برزگر، بهار1382 الف: 197). بدون شک انقلاب اسلامی ایران در فوریه ی 1979 منجر به افزایش خودباوری در میان شیعیان شد. تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی شیعیان منطقه عمدتاً ناگزیر به تکیه‌بر اصل تقیه و ترس از بروز افکار خود بودند. انقلاب ایران نهضت احیاگری شیعی را پدید نیاورد، بلکه از هویت سیاسی شیعی که قبلاً شکل‌گرفته بود، حمایت کرده، کانونی برای تمرکز حول آن به وجود آورد. مطرح‌شدن پشتیبانی به نام جمهوری اسلامی ایران که به دارا بودن نظامی دینی مبتنی بر تعالیم مذهب شیعه بناشده و در رأس هرم قدرت آن روحانیون قرار داشتند منجر به افزایش خودباوری و تشکیلاتی شدن شیعیان گشت. به نظر می رسد که از این تاریخ به بعد شیعیان احساس هویت کرده و نیرویی مضاعف یافتند. آن‌ها دیگر به‌عنوان جوامعی حاشیه ای و ناشناخته برای مردم منطقه و حتی جهان به‌حساب نمی آمدند.

از این زمان به بعد هویت سیاسی‌ جدید شیعه در حال شکل‌گیری در منطقه است. این لحظه ای تاریخی و الهام بخش برای شیعیان من کوب شده از هر طرف بود (بلک، 2015). آن‌ها حالا خواستار حق خود از قدرت و حکومت هستند. گروه های شیعی مانند حزب‌الله لبنان تا حدودی تجسم رستاخیز شیعه هستند که از ایران و انقلاب آن پرتوافکنی کرده است.

انقلاب اسلامی ایران موازنه سیاسی در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا را برهم زد. این برهم زدن موازنه بدون شک به علت موقعیت ژئوپلیتیک شیعیان بر روی احیای هویت و خودباوری این اقلیت بیشترین بازتاب را داشت. این مقوله نه‌تنها بر روابط دو کشور بلکه در تمامی ابعادی که این دو کشور چه در سطح منطقه ای و چه در سطح فرا منطقه‌ای در آن درگیر بودند اثرگذار بود. بدون شک این تحول علی-رغم اثرگذاری بر اهل سنت، منجر به تحریک بخش هایی از آن‌ها و احساس خطر از شیعیان گشت. در میان اهل سنت، عربستان سعودی و هم‌پیمانان وهابی و سلفی آن در این نگرانی ها با حکام و جریان های لیبرال و سکولار خاورمیانه و غرب هم‌داستان بودند.

عربستان همواره خود را در یک نقش مدافع اهل سنت تعریف کرده و نسبت به کاهش نقش سنی-ها در کشورهای هم‌جوار خود حساس بوده و از نیروهای ضد شیعی و ضد ایران حمایت کرده است 0کشاورز شکریف 1392: 171). ايران و عربستان رقابت-هايي در سطح منطقه دارند، که می توان آن‌ها را در اين دو بعد بررسی کرد: اولين بعد، استراتژی‌های برجسته در سياست خارجي اين دو کشور است. هرچند ايران بعد از وقوع انقلاب از استراتژی اتكا به خود، پیروی می کند و به پتانسيل کشورهاي منطقه نیز توجه دارد، ولي عربستان سراسر تاريخ خود، جز در دورهاي کوتاه، روابطي نزديک با غرب (نخست با انگلستان و سپس با ایالات‌متحده) داشته است؛ يعني سياست خارجي آن کشور در چارچوب هم‌پیمانی و همسويي با غرب جاي می گيرد. مثال بارز اين راهبرد، حضور نظامي ایالات‌متحده در عربستان است. اين رقابت به تلاش دو کشور، براي رهبري و زعامت، در جهان اسلام و منطقه بازمی‌گردد. در اين راه، تهران و رياض هزينه هاي قابل‌توجهی براي حمايت از ملت‌ها، جنبش‌ها و دولت‌های اسلامي پرداخته اند. 

پس از حوادث‌ 11 سپتامبر‌ 2001 و به‌خصوص باروی کار آمدن دولت نـهم ‌در ایـران رقابت دو کشور تشدید شده است. به‌طورکلی،عربستان براى خود قلمرو ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک تعريف نموده است و منافع‌ خود‌ را‌ در اتحاد با تك قطب، براى رقابت باقدرت‌ عمده منطقه‌اى يعنى ايران مى‌بيند، تا بـتواند او را موازنه كند و قدرتش را به چالش بكشاند و اين به نفع‌ هر‌ دو‌ طرف يعنى تك قطب و قدرت درجه‌دو منطقه‌اى است. برخی مدعی اند که خیزش های عربی محملی شد که هر دو حکومت شمال و جنوب خلیج‌فارس زورآزمایی جدیدی را به‌صورت نیابتی آغاز کنند (حسینی فرد، 28 اردیبهشت 1394). علی رغم این ادعا باید فروپاشی رژیم صدام حسین در سال 2003 را به‌عنوان نقطه آغاز این رقابت منطقه ای در نظر گرفت. جنگ 33 روزه و 22 این رقابت را تشدید و پس از خیزش های عربی به اوج خود رساند.

پس‌ازاین حوادث عربستان سعودی احساس می کند آمریکا این کشور را به حال خود رها کرده است و لذا هیچ هراسی از نشان دادن نارضایتی خود ندارد. ریاض خود را در جنگ سردی علیه تهران می بیند. ازنظر عربستان سعودی اوضاع این‌گونه به نظر می-رسد: ایران با سه برابر جمعیت عربستان سعودی می خواهد قدرت برتر در غرب آسیا باشد. این در حالی است که آمریکا در حال خارج شدن از منطقه است. ازاین‌رو، احیای توازن قدرت در منطقه به عربستان سعودی بستگی دارد. چراغ سبز آمریکا به عربستان درباره دست کشیدن از محافظه کاری، از نیمه های دوران ده‌ساله‌ی فرمانروایی ملک عبدالله روشن شد. پشتیبانی آمریکا از عربستان در بازی کردن نقش کنشگر مداخله در معادلات منطقه ای رهبران عربستان را به این گمان انداخت که وقت تسویه‌حساب با کشورها و کسانی است که هدفشان به چالش کشیدن مشروعیت و نفوذ حاکمیت صاحبان قدرت در ریاض بوده است. عامل دیگری که عربستان را به‌سوی مداخله گری و توسعه طلبی و رقابت در منطقه راند، دارایی ها و درآمدهای هنگفت عمدتاً با منشأ نفتی بود.

«ایوب ارسوی » نویسنده ترک در خصوص رقابت منطقه ای ایران و عربستان سعودی در خاورمیانه بر این باور است که مهم-ترین نقطه‌ضعف عربستان سعودی در رقابت با ایران روابط نزدیک این کشور با آمریکا است که منجر به پرسش از فعالیت های آن‌ها شده است. اما بزرگ‌ترین نقطه‌ضعف ایران در این رقابت پایین بودن توان اقتصادی این کشور به نسبت رقیب خود است. البته ارسوی بر این باور است که هم ایرانی ها و هم سعودی ها مجموعه ای از امتیازات و حامیان خاص خود را در این رقابت پشت سرخود دارند.

به‌هرحال نگرانی‌های عربستان‌ از گسترش نفوذ و قدرت ایران، باعث صف بندی کشورهای مـوسوم بـه «محور اعـتدال» در مقابل آن‌ شده است. صف بندی و رقابتی که در دولت یازدهم نیز علی رغم نزدیکی نسبی ایران به غرب و اتخاذ سیاست خارجی به‌اصطلاح تنش‌زایی همچنان با شدت ادامه دارد. در ایـن مـقطع هـرچند بین ایران و عربستان برخورد نظامی پیش نـیامد ولی طـرفین از تمام امکانات علیه یکدیگر بهره جستند. در این رقابت‌ها عمدتاً کشورهای عربی، ترکیه و غرب در کنار عربستان به ایفای نقش پرداخته اند. 

به‌طور دقیق تر باید گفت که با به قدرت رسیدن «ملک سلمان»، تندروها منطق تئوریک خود را به اصل حاکم در سیاست منطقه-ای عربستان سعودی تبدیل کردند. برکناری «سعود الفیصل» پس از چهل سال نشستن بر کرسی وزارت خارجه، باید در این چهارچوب بررسی شود. «عادل الجبیر» به‌عنوان وزیر امور خارجه که از سفارت در واشنگتن به این مقام دست‌یافته است دیدگاه-هایی همخوان با آمریکا دارد، همچنان که ولیعهد تازه نیز خواهان نزدیکی کشورش به آمریکا است. تا زمانی که آمریکا مانند دوران زمامداری ریچارد نیکسون خواهان دنبال کردن سیاست موسوم به «ویتنامی کردن» جنگ است و تا هنگامی‌که کشورهای ناهم‌سو با عربستان مانند ایران با کاهش چشمگیر منابع درآمدی روبرو نشوند این رفتار سعودی ها ادامه خواهد داشت.
مشاهده نظرات

هم رسانی

چگونه می‌توانید این مطلب را به دیگران برسانید؟

بالا

مهمترین خبرها

برنامه دیدبان بی‌بی‌سی فارسی در این هفته در کنار تداوم سیاه‌نمایی علیه وضعیت ایران، با اعترافی جالب در خصوص وضعیت زنان در جامعه صهیونیستی همراه بود.

6 روز قبل