700

نگاهی به پیشینه روابط تهران و لندن، چرا مصدق تمام کنسولگری‌های انگلیس را تعطیل کرد؟

یک سال قبل

هم رسانی

   تصویری از آقای محمد جواد ظریف وهمتای خارجی شان

وقتی خبر تبادل سفیر بین ایران و انگلستان مطرح شد، بی‌بی‌سی فارسی قسمت‌هایی گزینش‌شده از تاریخ روابط ایران و انگلستان را به اصل خبر افزود. در متن زیر به قسمت‌هایی از تاریخ روابط ایران و انگلیس اشاره‌شده که معمولاً توسط بی‌بی‌سی سانسور می‌شود.
وقتی خبرهای انتصاب حمید بعیدی نژاد به‌عنوان سفیر جدید ایران در انگلیس مطرح شد، بی‌بی‌سی فارسی به فرازوفرود روابط ایران و انگلستان در چند سال گذشته اشاره کرد:
"روابط دیپلماتیک ایران و بریتانیا از 4 سال قبل از بازگشایی سفارتخانه‌ها در پی حمله دانشجویان بسیجی به ساختمان سفارت بریتانیا در مرکز تهران و اقامتگاه دیپلمات‌ها و کارکنان سفارت در شمال تهران به پائین ترین سطح پیش از قطع کامل روابط رسیده بود"
سپس تحولات جدید را این‌گونه توصیف کرد:
"پس از انتخاب حسن روحانی به‌عنوان رئیس‌جمهور جدید ایران دو کشور با انتصاب کاردار غیر مقیم در تهران و لندن تصمیم به بهبود گام‌به‌گام روابط گرفتند . آقای روحانی و دیوید کامرون نخست‌وزیر وقت بریتانیا اولین رهبران بلندپایه دو کشور محسوب می‌شوند که پس از انقلاب 1357 باهم ملاقات کرده‌اند"
اما روابط ایران و انگلستان پیشینه بسیار طولانی‌تر ازآنچه بی‌بی‌سی گفت، دارد.
روابط سياسي ايران و انگلستان به فاصله 2 ماه پس از به ثمر نشستن مبارزات ملت ايران براي ملي كردن صنعت نفت و متعاقب شكايات بي‌حاصل انگلستان از ايران به شوراي امنيت سازمان ملل، توسط دولت مصدق قطع شد.
اين رويداد در كابينه دوم مصدق كه در پي حادثه 30 تير و شكست دولت 5 روزه احمد قوام ـ قوام‌السلطنه ـ به روي كار آمده بود، به وقوع پيوست. مصدق در دور دوم نخست‌وزيري خود ابتدا همه کنسولگری‌های انگليس در شهرهاي ايران را تعطيل كرد، سپس امتياز بانك شاهي را كه در دوران قاجار به انگليسي‌ها واگذارشده بود لغو كرد و درنهایت روز 30 مهر 1331 رسماً قطع روابط سياسي تهران و لندن را اعلام نمود. اما اين وضعيت تنها يك سال دوام داشت و متعاقب كودتاي آمریکایی ـ انگليسي 28 مرداد 1332، زمينه براي بازگشايي رابطه فراهم شد و كمتر از 4 ماه بعدازآن كودتا روابط دو كشور در دوران نخست‌وزيري سرلشكر فضل‌الله زاهدي كه خود عامل كودتا بود، برقرار گرديد.
نخستين نشانه‌هاي دوستي دولت جديد ايران با انگليس و امريكا يك هفته پس از كودتا بروز كرد. سرلشگر زاهدي نخست‌وزير كودتا كه به درجه سپهبدي ارتقاء مقام يافته بود، در چهارم شهريور 1332 در نامه‌اي به آيزنهاور رئيس‌جمهور امريكا اعلام كرد كه قصد ترميم جايگاه بين‌المللي ايران را دارد. او در ادامه اين نامه به خالي بودن خزانه، از بين رفتن ذخایر ارزي و زوال اقتصادي ايران اشاره كرد و نياز كشور به وام و کمک‌های مالي را مورد تأكيد قرارداد. آيزنهاور نيز كه مايل به برقراري مجدد روابط تهران و لندن و بازگشت وضعيت به شرایط قبل از نهضت ملي شدن صنعت نفت بود، تلاش كرد تا کمک‌های مالي مورد انتظار دولت زاهدي را به ترميم روابط ايران با انگلستان منوط سازد. ازاین‌رو ابتدا براي نشان دادن حسن نيت خود روز 14 شهريور مبلغ 45 ميليون دلار وام بلاعوض به ايران داد. ولي همزمان تأكيد كرد «ایالات‌متحده از اينكه حكومت جديد درراه نيل به تفاهم با انگلستان و حل مسئله نفت بي‌تحرك نيست رضايت خاطر دارد»
بعدازآنكه دكتر علي اميني وزير دارائي وقت اعلام كرد كه «45 ميليون دلار كمك كافي نيست و ايران حداقل به 300 ميليون دلار وام نياز دارد تا به هرج‌ومرج اقتصادي كشور پايان دهد» نيز منابع آمریکایی کمک‌های بيشتر را به حل مسئله نفت و احياء روابط لندن و تهران منوط كردند.
دولت زاهدي براي دريافت کمک‌های نقدي امريكا ناگزير از اتخاذ دو تصميم بود. حل مسئله نفت و تجديد رابطه سياسي با انگليس. دو تصميمي كه به هم مربوط مي‌شدند و افكار عمومي داخل كشور، نيز اجازه اجراي هیچ‌یک از آن‌ها را نمي‌داد. ازاین‌رو دولت زاهدي تلاش كرد تا در تبليغات خود ابتدا اين دو تصميم را از يكديگر جدا سازد و به افكار عمومي داخل كشور راجع به نهضت ملي شدن صنعت نفت احترام بگذارد. بر اين مبنا وزارت امور خارجه در نهم آبان 1332 اعلاميه‌اي به اين شرح انتشار داد:
... با توجه به اينكه اختلاف موجود بين دولت ايران و كمپاني سابق نفت هست، دولت ايران ميل دارد، چنين تصور كند كه بين ايران و انگليس كدورات اساسي وجود ندارد كه نتوان به رفع آن توفيق يافت. تنها توقع دولت اين است كه براي اختلاف نفت، قوانين مصوب كشور، محترم شمرده شود و اصل حيثيت و شرافت ملي ايران محفوظ و اساس عدالت و انصاف در رفع اختلاف رعايت گردد. تصور مي‌رود كه به‌محض فراهم شدن اين مقدمات ديگر هيچ اشكالي براي تجديد روابط سياسي بين دو كشور نخواهد بود.
اين اعلاميه علي‌الظاهر، هم داراي احترام به نهضت ملي شدن صنعت نفت بود و هم موضوع آن را از موضوع رابطه سياسي با انگلستان جدا مي‌كرد.
موضع‌گیری وزارت امور خارجه تأثيرگذار بود و سه روز بعد در 12 آبان 1332 ملكه انگلستان ضمن نطقي به مناسبت افتتاح مجلس آن كشور در مورد ايران گفت:
«دولت من اميدوار است مناسبات دوستانه‌اي كه از قديم‌الايام بين بريتانيا و ايران وجود داشته دوباره تجديد شود و روابط سياسي عادي بين دو كشور از سر گرفته شود.»
در سوم آذر 1332 عبدالله انتظام وزير امور خارجه در تبيين موضع اين وزارتخانه گفت:
«ايران مايل به تجديد مناسبات با انگلستان است مشروط به آنكه انگلستان خود را با نظريات ايران راجع به موضوع نفت وفق دهد و اين موضوع را باروحیه انصاف و احترام متقابل بنگرد»
سرانجام اعلاميه مشترك در 14 آذر منتشر شد و تصميم دو دولت را به «مبادله بدون تأخير سفير» و همچنين موافقت دو طرف را به مذاكره براي حل مسئله نفت آشكار كرد.
بدين ترتيب روابط تهران و لندن همزمان با محاكمه مصدق در دادگاه نظامي از سر گرفته شد و روز 30 آذر 1332 در روزي كه مصدق در دادگاه نظامي محكوم شد، «دنيس رايت» كاردار موقت بريتانيا وارد تهران شد؛ پديده‌اي كه به خشم مردم ايران دامن زد. دولت ايران نيز در 24 دي «امیر خسرو افشار» را به‌عنوان كاردار به لندن فرستاد و در چهارم بهمن نيز اعلام كرد كه دولت انگلستان با پذيرش علي سهيلي به‌عنوان سفير در دربار انگلستان موافقت كرده است. سهيلي نخست‌وزير زمان جنگ قبلاً نيز در لندن سفير بود و در دی‌ماه 1330 مقارن با تعطيلي کنسولگری‌های انگليس در ايران احضار شده بود. او همان كسي بود كه آنتوني ايدن در خاطراتش مي‌نويسد:
سهيلي ضمن ملاقات خداحافظي، دولت بريتانيا را تشويق به پايداري در برابر مصدق و سرنگون كردن حكومت او كرده بود. مشاهده نظرات

هم رسانی

چگونه می‌توانید این مطلب را به دیگران برسانید؟

بالا

مهمترین خبرها

بی‌بی‌سی در تلاش است تا با گزارش‌هایی میان اقوام و گروه‌های مختلف ایرانی تفرقه بیاندازد.

دیروز